Werkwoordsspelling is een berucht struikelblok voor scholieren. En, laten we eerlijk zijn, ook veel oud-scholieren vragen zich regelmatig af: eindigt dit woord nou op een ‘d’ of een ‘t’? Een bekend ezelsbruggetje is ’T KoFSCHiP, een woord dat de medeklinkers bevat die in de verleden en voltooide tijd een ‘t’ krijgen. Wat bijna niemand weet, is waarom er eigenlijk verschil is tussen werkwoorden op ‘d’ en werkwoorden op ‘t’. En waarom nou juist de letters uit ’T KoFSCHiP een ‘t’ krijgen.

Het verschil zit in stemhebbende en stemloze klanken. Bij het uitspreken van stemhebbende klanken, trillen de stembanden mee. Let maar eens goed op het verschil tussen een S-klank en een Z-klank. De ‘s’ is stemloos, de ‘z’ is stemhebbend. Andere voorbeelden: de ‘f’ is stemloos, de ‘v’ is stemhebbend, de ‘ch’ is stemloos, de ‘g’ is stemhebbend. De klankverschillen zijn niet altijd goed te horen. Een handig ezelsbruggetje is (jawel!) ’T KoFSCHiP. De medeklinkers hieruit zijn allemaal stemloos. Dat geldt dus ook voor de ‘t’. De ‘d’ daarentegen is stemhebbend.

Klanken die na elkaar komen, passen zich aan elkaar aan. Daarom volgt na een stemloze medeklinker een stemloze uitgang en na een stemhebbende een stemhebbende. We schrijven dus “verwacht” en “gezegd”.

Het woord ‘fitna’, een term uit de koran, is algemeen bekend geraakt dankzij politicus Geert Wilders. Hij koos het woord als titel van zijn anti-islamfilm. De film zelf is gemakzuchtig broddelwerk, maar veroorzaakte in de aanloop naar de release dermate veel commotie, dat het woord ‘fitna’ veel bekendheid kreeg.

‘Fitna’ betekent letterlijk ‘beproeving’. De grootste beproeving is om de film van Wilders tot einde einde toe uit te kijken.

‘Vliegtaks op populaire bestemmingen omlaag’, kopt de Volkskrant vandaag. NRC schrijft over ‘Lagere vliegtax voor populaire bestemmingen’. Wat is correct: tax of taks? Het typische van ‘taks(x)’ is dat het eigenlijk alleen voorkomt in combinatie met een ander woord: vliegtaks(x), vettaks(x), enzovoort. Het is niet gebruikelijk om te zeggen dat je je ‘taks nog moet betalen’. Het woord heeft de laatste tijd een enorme vlucht genomen. De Nederlandse woorden ‘belasting’ of ‘heffing’ klinken kennelijk niet vlot genoeg. In Vlaanderen is het al langer een populaire term, hoewel niet iedereen daar blij mee is. Volgens onze grote woordenboekvriend Van Dale is een taks in de eerste plaats een dashond (die we overigens meestal ‘teckel’ noemen). In de tweede plaats betekent het woord ook ‘heffing’ en die betekenis gebruiken we steeds meer. (Anders zou volgens de Volkskrant de vliegteckel omlaag gaan en daar kan ik me weliswaar veel bij voorstellen, maar weinig zinnigs). De spellingsvariant ‘tax’ staat niet in het woordenboek en is ook niet in de witte spelling opgenomen. Het gebruik ervan komt door het Engelse woord ‘tax’ (belasting). Wie correct Nederlands wil schrijven, schrijft dus gewoon ‘taks’. Of gebruikt het heerlijke, nostalgische, ‘heffing’. Want wat taksen betreft, zit ik aan mijn taks.

Heeft u een vrolijk Pasen gehad? Of een vrolijk pasen? En bent u op tweede Paasdag naar de meubelboulevard gegaan of op tweede paasdag? Het antwoord op deze vragen is afhankelijk van uw kleurvoorkeur.

Namen van feestdagen en (religieuze) feesten schrijven we met een hoofdletter, zowel volgens de officiële groene spelling als de alternatieve witte spelling. Dus is het: Pasen, Kerstmis, Suikerfeest, Offerfeest, Chanoeka en Vaderdag.

De groene spellingregels schrijven echter voor dat informele aanduidingen en afgeleiden van feestdagen een kleine letter krijgen. Dus: ‘Kerstmis’ is wel met een hoofdletter, maar ‘kerst’ en ‘eerste kerstdag’ niet. De witte spellingsregels vatten het begrip feestdag wat ruimer op en gunnen ook minder officiële / formele aanduidingen een kapitaal: Kerst en Eerste Kerstdag. De enige uitzondering die ook de witte spelling maakt, zijn samenstellingen, zodat ‘kerstversiering’ met een kleine letter is.

Ik kan me meer vinden in de alternatieve witte regels. En gezien de massale sneeuwval heeft volgens mij iedereen een witte Paasdagen gehad. Misschien volgend jaar weer groen!

mo•de•re•ren (overgankelijk werkwoord; modereerde, heeft gemodereerd; moderator, moderatie)
  1  matigen 
 
Koester je al enige de tijd de wens om eens flink gemodereerd te worden? Hier is je kans: reageer op dit postje! Dan kom je namelijk automatisch bij mij binnen voor een persoonlijke moderatiebeurt. Als ik het moderatiepaneel van WordPress* bezoek, zie ik je ‘wachtend op moderatie’. ‘ Op goedkeuring’ bedoelt mijn website daarmee. En aangezien ik dé moderator ben, modereer ik je dan. Met mate overigens hoor. Je zou me een gematigd moderator kunnen noemen. Een gemoedelijke, doorgaans goedkeurend knikkende, heer in het gemodereer. 
 
*De software die deze website ‘powered’ – wat ‘powert’ moet zijn, toch?

Het achtervoegsel ‘vol’ is aan een opmars bezig. Een jonge voetballer is tegenwoordig niet meer ‘getalenteerd’, maar ‘talentvol’. Een onbezonnen actie is niet meer ‘riskant’, maar ‘risicovol’, enzovoort. Is deze taaltrend erg? Nee, maar het stoort me wel. Mensen die eraan meedoen kan ik toch niet helemaal voor vol aanzien.

Ik ben een liefhebber van de etymologie; de wetenschap die de oorsprong en geschiedenis van woorden bestudeert. Dat levert vaak interessante of grappige verklaringen op. Maar waar komt het woord “etymologie” zelf vandaan? Het is een samenstelling van het Griekse “étymos” – “ware betekenis van een woord” – en  “logos”, oftewel “wetenschap” of “woordenleer”.

Zo, nu alleen nog uitzoeken wat het synoniem voor het woord “synoniem” is (en de definitie van “definitie”) en waarom homoniem geen homoniem is. En waarom je “moordnilap’ krijgt als je ’palindroom’ omdraait.

Ik heb soms wel eens geen idee. Want geen idee is wel iets wat je kunt hebben. In gebiedende wijs vind ik het daarentegen vreemd om ‘geen’ te gebruiken. ‘Let op: zorg dat je geen idee hebt’. Dat schuilt mogelijk ook in de inhoudelijke uitdaging van die opdracht. Probeer jezelf op enig moment maar eens te betrappen op het niet hebben van ideeën. Dat terzijde.
 
‘Geen’ gebruik je als het aan mij is, uitsluitend om zelfstandig naamwoorden te ontkennen. Dus geen benul hebben mag, omdat benul dan zelfstandig is. ‘Niet’ is het woord om werkwoorden mee te ontkennen.
 
‘Ik heb geen benul’ is juist; je ontkent niet ‘het hebben van benul’. Je bevestigt het ‘niet hebben’. De ‘geen’ slaat in dit geval duidelijk op benul.
 
Het is niet eerlijk
Tot zover nog te volgen? Welnu. In de constructie ‘Van Basten gaf zijn team de opdracht geen tegendoelpunten te incasseren’, slaat de geen wat mij betreft sterk op het incasseren. Daar wringt toch een schoen. Of niet? ‘Niet’ in relatie tot incasseren, zou meer op zijn plaats zijn. Als ik de baas van het taaluniversum was tenminste. Simpelweg omdat het gek is iets te incasseren, wat er niet is.
 
Maar ja, ‘niet incasseren hoor, die tegendoelpunten’, is ook weer zowat. Die vlieger gaat dus niet beter op dan ‘incasseer geen doelpunten.’ Eerlijkheid gebiedt me dan ook te zeggen dat ik me ook wel eens bezondig aan het gebruik van geen in relatie tot niet handelen. Tegen mijn zus, zeg ik bijvoorbeeld regelmatig, ‘geen kleren kopen he’, als ze gaat winkelen. ‘En vooral geen blauwe.’ Niet doen.
 
Toch… je kunt volgens mij niet ‘iets kopen’ wat ‘niets’ is, ondanks dat je wel degelijk ’iets’ niet kunt kopen. Het klinkt zo normaal ‘ik kocht vandaag witbrood, geen bruin brood’. Je bevestigt het ‘niet kopen van bruin’. Hmm… helaas kan ik desondanks niet zeggen dat ik er geen probleem mee heb. ‘Ik kocht vandaag appels, peren en geen kleren.’ Hoe ziet dat er bijvoorbeeld uit op een kassabon? Drie stuks geen kleren à geen geld, maakt subtotaal van drie keer niets?
 

Optimaal, optimaler, meest optimaal. Kan dat? Of zit in het woord optimaal al opgesloten dat het niet nog beter kan? De oorspronkelijke betekenis van het woord is immers “zo goed mogelijk.” Beter dan “zo goed mogelijk” klinkt erg onlogisch. Inmiddels geven de meeste woordenboeken ook de betekenis “goed”. En wat goed is, kan natuurlijk beter en best. Daar ben ik zelf het levende bewijs van. We kunnen dan ook concluderen dat een overtreffende trap van “optimaal” wel degelijk mogelijk is. Sterker nog: dat het altijd optimaler kan.

Mijn vrienden van Onze Taal hebben op de achterkant van hun blad de rubriek ‘Ruggespraak’, bestaande uit een selectie van taalblunders in diverse media. Ook deze maand moest ik er weer erg om lachen:

 ”Het was een aparte dag voor de Miljonairs vandaag. Doordat Dennis gisteren de villa heeft verlaten, hing er vandaag een grafzweer in de Villa.” (headlinerforum).

De kranten zijn eensgezind vandaag: het is D-day voor Hillary Clinton. Gaat ze dan Amerikaanse troepen op het strand bij Normandië droppen? Nee, toch niet, ze moet proberen de voorverkiezingen in de staten Texas en Ohio te winnen, anders verliest ze de race met Barack Obama.

Vreemd dat dit ‘D-day’ wordt genoemd. Volgens het woordenboek verwijst die uitdrukking uitsluitend naar de operatie van 6 juni 1944 die het einde van de Tweede Wereldoorlog inluidde. Historische gezien is dat een te beperkte uitleg. Zo vond in 1918 ook al een D-day plaats, tijdens de Eerste Wereldoorlog. D-day is namelijk een algemene militaire term voor ‘de dag waarop de operatie plaatsvindt’. De D staat simpelweg voor ‘day’ (day-day, de dag der dagen). Het is een handig referentiepunt in de planning: zo is ‘D-day -2′ twee dagen voor de operatie.

Om te voorkomen dat de troepen weliswaar op dezelfde dag, maar uren na elkaar aan de geplande actie beginnen, bestaat ook H-hour. In het Nederlands kennen we hetzelfde verschijnsel, getuige de uitdrukking ‘het uur U’.

In de loop der jaren is de betekenis van ‘D-day’ enerzijds ingeperkt. Het verwijst specifiek naar de troepenlanding in Normandië. Anderzijds verruimt de betekenis juist. Het verwijst in het algemeen naar een doorslaggevend moment: ‘Decision-day’. Als het aan mevrouw Clinton ligt, krijgt ook ‘H-hour’ een nieuwe betekenis: Hillary-hour.

Schrijf nooit ‘niet om het een of ander’, want het is niet raadzaam om negaties te gebruiken als het geen noodzaak is.